La presentazione del volume “La luce dentro” di Giambattista Attene – nella capiente sala parrocchiale di Santa Rughe a Illorai, con un partecipe numeroso pubblico e un prezioso spazio musicale di musica generazionale anni ’70-’80 con il gruppo So.Nendhe – ha permesso di ripercorrere e rivivere, tra memorie e riflessioni, la vita della comunità del piccolo centro goceanino e il legame alla storia dell’Isola e del territorio.
Un’opera, di identità e radici, che tocca i sentimenti e le corde dei cuori con un suggestivo viaggio sociologico ed antropologico che intreccia le evoluzioni e trasformazioni dagli anni Sessanta ad oggi.
Le analisi e riflessioni del col. Luciano Sechi, l’intervento del sindaco Gianluca Grande, nel doppio ruolo istituzionale e di prefatore della pubblicazione, i contributi della studiosa di cultura sarda Franca
Cherveddu, dei sacerdoti Tonino Cabizzosu e Gavino Leone, del prof. Mario Puddu (cui proponiamo il testo integrale in limba) e di Lisetta Bidoni, consigliera provinciale nuorese e assessora alla Pubblica Istruzione, hanno determinato e approfondito la “sostanza” di un libro che sviluppa e accomuna in tematiche la vita e la storia di tutti i paesi sardi.
Il lavoro di Giambattista Attene ha permesso di argomentare sui modelli
della vita agro-pastorale, di emigrazione, di spopolamento, di colonialismi industriali, bellicisti ed energetici ma di meditare e operare delle attente riflessioni sui temi ed elementi che significano futuro per le piccole comunità e attualità della condizione giovanile.
Tantissime le considerazioni emerse: l’Isola è unica e custodisce una cultura millenaria e ambientale che rischia di soccombere e scomparire per l’immenso vuoto e silenzio di chi “deve andarsene”.
I paesi sardi sono dei sacrari di memoria, di ricordi di vite e persone che, malgrado tutto, non rinunciano a lottare per sopravvivere nel conflitto tra tradizione e contemporaneità e senso identitario di appartenenza.
Una drammatica considerazione: siamo una terra che non sa trattenere i suoi figli! Una terra, una cultura scompare per il “nostro” abbandono.
È perciò necessario chiedersi che ruolo hanno i giovani sardi nei cambiamenti sociali e come impegnarsi collettivamente per una vita di valori e aspetti comunitari.
Nonostante tutto è emersa forte, dagli interventi, la volontà di riflettere su come salvare le nostre comunità, i nostri paesi e noi stessi, sviluppando una nuova coscienza della condizione Sardegna, considerando il nostro essere, rispetto a tutte le dinamiche esterne.
Giambattista, scrive di quel mosaico collettivo di lavori, tradizioni e vita sociale che illuminava le nostre esistenze di paese, capaci di creare “luce dentro” e di ravvivare quel fuoco di comunità, proveniente da un bagliore antico, custodito e tramandato dai nostri avi.
Quella luce-energia viene da una mappa emozionale, da una geografia di sentimenti che sprigionano il sentire e il legame alle persone e al territorio-universo.
Oggi come oggi, dobbiamo affrontare il mondo con convinte e forti radici sarde e luce antica, ma anche con un visionario e prospettico sguardo al globale e alle sue dinamiche di sviluppo.
Cristoforo Puddu
*La luce dentro
Radici, speranza e il coraggio di credere nei sogni de Giambattista Attene, Illorai 8 de frearzu 2026
Apo lézidu cun piaghere su lìbberu de Giambattista e mi ndhe so allegradu ca est fatu bene e ca at fatu bene.
Ndhe apo faedhadu a Maura fiza e su tìtulu Luce dentro li est pàssidu de zenia religiosa. Giambattista at repìtidu bortas meda fede (36), speranza (37) e si pessamus chi custas sunt virtudes “teologales” chi nos mandhant a Deus bi ndhe tiat mancare una, caridade. Ma Giambattista at contadu su raportu generatzionale tra babbos e mamas e fizos, unu fatu ordinàriu umanu e naturale tra duas generatziones in donzi tempus e logu.
Sa cuntentesa mia est chi Giambattista at contadu s’istória de unu raportu e cambiamentu fatu cun s’ànimu e iscopu bonu de chie cret, isperat e faghet, càmbiat e faghet a mannu, ca su fizu/fiza est un’àtera pessone, chi podet assemizare a su babbu e a sa mama, leare meda de issos, ma sos fizos sunt sempre un’àtera pessone chi depet fàghere a manna, e connoschent àteras pessones e creschent cun àteras ideas, neune est un’ìsula, Illorai puru za est bidha/zente e totue si naschet e si campat e faghindhe s’unu cun s’àteru e àteros in sa famìllia, in sa bidha, in su mundhu: s’umanidade est comunidade e comunitària, est sa vida paris.
Giambattista no at faedhadu de religione, però sa fide (crere in…) e s’isperàntzia (isperare de…) ànimant su cristianu (mancari chentza mancu batizadu e ne fide in Deus) e ànimant s’umanidade. Semus zente in Illorai puru e si mundhu b’at za est su mundhu fintzas in bidha e custu est su “palcoscénicu” de su contu chi at iscritu; e repitit meda (28 bortas) sa peràula coraggio, chi tiat pàrrere chi no b’intrat cun fide e ne cun isperàntzia.
Ma fide e isperàntzia ite sunt si no su crere e isperare de cambiare? E tandho est corazu puru de fàghere! Cambiamus ca cherimus e ca càmbiant sos àteros chentza de nois e fintzas pro cussu amus bisonzu de fàghere: gai in sa bidha e gai in su mundhu, gai coment’e fatos personales e fatos colletivos.
S’istória, personale e colletiva, de sa sìngula pessone ma cun pópulu e logu, est totu su chi faghimus, est cambiamentu ca su crere e isperare cumportant de fàghere e sigomente tenimus volontade, intelizéntzia e capatzidade de imbentare in raportu a logos, dificurtades o bisonzos diferentes, semus sempre in cambiamentu, oe fintzas tropu lestru ca semus totugantos isparados a cùrrere.
Ma, si su nostru est unu fàghere umanu, tandho, che a sa libbertade chi nos distinghet de sos animales, tenet su solu sensu de un’iscopu bonu pro s’umanidade: su bene personale e totus impare colletivu.
Custu est sa caridade, bene pro nois e pro sos àteros ca sa vida umana est comunitària. E caridade etotu est su corazu.
Custu est s’umanidade, su èssere umanos, in bidha e in su mundhu. Totu s’àteru fàghere est gherra.
E s’istória, in bidha e in su mundhu, est totu s’istória e no solu de minores faghindhe a mannos; est istória de e tra pópulos e istados cantos b’at. E Illorai za est in su mundhu, ma in Illorai chentza Sardigna no s’ispiegat s’istória de Luce dentro.
Giambatista l’at contada tra radici e sogni azummai coment’e chi bi apat unu raportu de càusa cun efetu tra raighinas e frutu de s’àrbure.
E mi fato e bos fato tandho carchi dimandha.
Radici, narat Giambattista. Si sas raighinas nostras sunt, ca sunt, sos antepassados nostros cun totu su chi rapresentant, ite “frutu” o sogni pessamus de pòdere bogare e fàghere nois cun azummai duos séculos de domìniu isfrutadore italianu comente no ant fatu sos àteros domìnios mancu si los leamus totu paris?
Pro ndhe nàrrere una, pro sa 1ª gherra mundiale sua (1915/’18) s’Istadu italianu che at leadu a gherrare tres annos cun s’Áustria 100.000 zòvanos sanos e fortes bénnidos mancu a sos bisonzos nostros in Sardigna e 13.000 miza no sunt mai torrados, e no contamus sas mizas chi nos at torradu istropiados!
E ite frutu podimus bogare nois, pro ndhe nàrrere u n’àtera, cun d-un’iscola chi (cun su de bonu chi b’at de li nàrrere) est antidàtica e pro nois ingiusta e assurda, in ateretantu tempus, ca nos at diplomadu e laureadu a ignorantes de totu su chi pertocat Sardos e Sardigna?
Nondhe at segadu e sighindhe est a segare sas raighinas e frutu de sos Sardos, de s’istória a sa limba e a sos benes e richesas naturales, culturales umanas e suores nostros!
E ite de bonu e zustu podimus pessare de nois si in s’iscola no nos dignant de atentzione e istùdiu in nudha, ma nos leant che ampullas lìchidas de prenare cun s’imbudedhu? Est avilimentu e disànimu. Est un’istória nfame! Birgonza e dannu, ne corazu e ne fàghere.
Nois, prus chi no fàghere sogni, pro su chi nos faghet cust’iscola nos podimus falare de su sonnu, fàghere allenamentu a disànimu (e no est debbadas si sa ‘depressione’ in Sardigna est unu de sos males prus in cura).
Sogni. Àter’e che corazu! Semus chentza fide mancu in nois etotu e ne tra pare, no isperamus in nois coment’e colletividade, nos ant fatu e faghindhe pèrdere fintzas sa limba e mancu fizos ch’est naschindhe, e sos pagos chi tenimus e resessimus a laureare in parte manna emigrant, laureados si sapint (“realizzano”) chi «Qui non c’è niente» coment’e chi in logos nostros no che apat richesa peruna e nudha de fàghere, parent istudiados aposta pro los pèrdere nois e serbire in aterue.
E sa Sardigna est perdindhe sempre prus zente, cun prus de chentu bidhas tra mortas e morindhe parimus in su mediuevu de sas apestas, unu mesu desertu de zente in d-una Sardigna in parte manna arestada irbandhonada o posta a serbire pro un’irvilupu istranzu e assurdu puru.
A s’iscuru.
Sa chistione de sos Sardos za est fintzas su passazu dae minores a mannos, ma est meda de prus e grave cussa colletiva de afrontare cun fide, isperàntzia e corazu ca pertocat su raportu nostru de pópulu ingabbiadu in s’Istadu italianu istranzu.
Nois Sardos semus de meda chentza guvernu e in istadu de cunfusione no solu mentale. De su Regnu de Sardigna chi fimus fintzas a su 1847, sos Savoia e Piemontesos noche ant postu in sa gàbbia de s’Istadu Regno d’Itàlia (1861) e cust’Itàlia cun s’iscola e cun àteru noche at cravadu in conca dialetto e regione e regione chentza èssere mancu a oru de fora ca de s’Istivale semus atesu 180 km. de mare e 130 e abbas internatzionales in su tretu prus curtzu.
Su 1948 sa Costituente de sa Repubblica Italiana at imbentadu pro sos Sardos una Regione cun sa leze n. 3 de su 26 de frearzu e li at postu a nùmene Regione Autonoma della Sardegna, R.A.S. (cun sede in Castedhu Viale Trento n. 69), gai autònoma cantu est autònomu su batu in manos de su leone, e li narant puru «Regione Sardegna», sighindhe a cravare in conca nostra chi semus una regione italiana che a sas chi tenent in s’Istivale, cunfundhindhe fatu istóricu cun fatu geogràficu naturale e cantu de umanu che at in nois.
Mere sovranu de sa Sardigna est s’Istadu italianu e nois semus ancora in sa gàbbia.
Si nessi aimus fide e isperàntzia in nois etotu cun su corazu e caridade de cambiare carchi cosa de significativu si nos paret chi nois puru tenimus dignidade de zente!
Sinono sighimus a nos muntènnere s’iscurigore intro (buio dentro) e sighire a fàghere sonnu meda e sonnos malos.
Illorai s’8 de frearzu 2026
Mario Pudhu




















